Vertelperspectief: door wiens ogen volgen we jouw verhaal?
Over vertelperspectieven, perspectiefbreuk en meer
Een perspectief kiezen voor je verhaal, het lijkt op het eerste gezicht zo simpel. Dat is toch gewoon bepalen of je wilt schrijven vanuit een ‘ik’ of een ‘hij/zij’?
Hoewel het ietsje ingewikkelder ligt dan dat, is dat niet het enige probleem dat kan opduiken als het om perspectieven gaat. Bij het lezen van manuscripten kom ik namelijk nog wel eens een perspectiefbreuk tegen. (En het zou me niet verbazen als ik me daar zelf ook wel eens schuldig aan maak.)
Daarom verdiepen we ons vandaag in het vertelperspectief.
Vertelperspectief is nooit neutraal
Vertelperspectief lijkt op het eerste gezicht een technische keuze: schrijf je in de ik-vorm, de hij/zij-vorm, of wissel je perspectieven af? Maar in werkelijkheid is het veel meer dan dat. Het is een inhoudelijke beslissing die bepaalt wie het verhaal mag vertellen… en wie niet.
Elke perspectiefkeuze sluit automatisch stemmen uit. Als je kiest voor één verteller, bepaal je ook wat de lezer nÃét te weten komt. Dat maakt perspectief allesbehalve neutraal. Je stuurt de blik van de lezer, niet alleen op gebeurtenissen, maar ook op morele vragen, emoties en conflicten.
Daarom is het goed om stil te staan bij de vraag: vanuit wiens ogen moet dit verhaal worden verteld? Niet omdat dat makkelijker schrijft, maar omdat het iets zegt over wat je als schrijver belangrijk vindt. Vertelperspectief is geen raam waardoor je zomaar naar binnen kijkt; het is een lens die de werkelijkheid kleurt.
Vertelperspectief stuurt empathie
De mate waarin een lezer zich verbonden voelt met een personage wordt grotendeels bepaald door het vertelperspectief. Sommige perspectieven trekken de lezer dicht tegen het hoofdpersonage aan, andere creëren juist wat meer afstand. Geen van beide opties is beter, ze doen simpelweg iets anders.
Een perspectief dat dicht op de huid van een personage zit, laat de lezer voelen wat hij/zij voelt, soms zelfs zonder ruimte te laten voor twijfel. Dat kan intens en meeslepend zijn, maar ook beklemmend. Een meer afstandelijk perspectief geeft je lezer juist ruimte om te observeren, te reflecteren en zelf conclusies te trekken.
De vraag is dus niet: welk perspectief is het meest populair? Maar: hoe wil je dat de lezer zich verhoudt tot je personages?
Empathie ontstaat niet automatisch. Deze wordt gestuurd door wat je laat zien, en vooral door vanuit wiens blik je dit laat zien. Door bewust met perspectief om te gaan, kies je of je de lezer meeneemt in de waarheid van één personage, of je hem/haar uitnodigt om meerdere waarheden naast elkaar te leggen.
Vertelperspectief en thema met elkaar verbinden
Een verhaal gaat zelden alleen over wat er gebeurt. Het gaat over wat het betekent. En juist daar speelt vertelperspectief een cruciale rol. Het perspectief dat je kiest, kan je thema versterken, of juist verzwakken.
Een verhaal over identiteit, verlies of twijfel wint vaak aan kracht wanneer de lezer dicht bij de innerlijke beleving van een personage blijft. Een verhaal over macht, conflict of de samenleving kan juist baat hebben bij meer afstand of meerdere perspectieven, zodat verschillende kanten zichtbaar worden.
Wanneer perspectief en thema niet op elkaar aansluiten, kan een verhaal leeg aanvoelen, zelfs als het plot sterk is. Dan mist er een diepere laag, een reden waarom dit verhaal op deze manier móét worden verteld.
Door jezelf af te vragen wát je verhaal onderzoekt, kom je vaak vanzelf dichter bij het perspectief dat daarbij past.
Ik, jij, hij, wij, jullie, zij
De meest gebruikte perspectieven voor boeken zijn ‘ik’ en ‘hij/zij’. Toch ben je er dan nog niet. Want is bij een ik-perspectief de ik-figuur ook de hoofdpersoon of kijkt hij/zij alleen maar mee vanaf de zijlijn (een perifeer ik-perspectief)?
En is deze ‘ik’ wel betrouwbaar als verteller of begin je als lezer na een tijdje toch te twijfelen aan zijn/haar scheve perceptie?
Daarnaast moet je je nog afvragen of deze ‘ik’ ik-belevend of ik-vertellend is. Oftewel: maakt de lezer alles tegelijkertijd met je ‘ik’ mee of hoor je er als lezer pas over vertellen als alles al achter de rug is?
Zoals elk perspectief heeft ook een personaal perspectief (hij/zij) zijn eigen voor- en nadelen. Zo hoeft je hoofdpersoon niet constant voor de spiegel te staan als je iets over zijn/haar uiterlijk wilt zeggen (wat wel zo is bij een ik-figuur) en de verteller heeft een iets bredere kijk op zaken dan de personages.
Welk vertelperspectief het beste bij jouw verhaal past, kun je het makkelijkst bepalen door te experimenteren. Beschrijf dezelfde scène bijvoorbeeld eens vanuit een ‘ik’ en daarna vanuit een ‘hij/zij’. Misschien kom je er zo wel achter dat het interessant kan zijn om de visies van verschillende personages af te wisselen.
Een keer een boek in wij-perspectief lezen?
Voor zover ik me kan herinneren, heb ik pas één keer een boek gelezen met een (gedeeltelijk) wij-perspectief. Dat was Het duister dat ons scheidt van Renate Dorrestein. Het eerste deel van deze psychologische thriller is geschreven vanuit een groep kinderen, ‘wij’, daarna bekijken we het verhaal vanuit de ogen van personage Loes.
Ben je benieuwd welk effect het gebruik van ‘wij’ heeft, lees dan zeker eens dit mooie boek.
Wat is een perspectiefbreuk?
Meghan keek Harry aan. Haar hart bonsde tegen haar borstkas alsof het een weg naar buiten zocht. Een weg naar hem.
   Harry slikte. Hij kreeg een akelig voorgevoel. De liefde die hij voor haar voelde was te mooi om waar te zijn.
   Een schok ging door Meghan heen toen hij zijn hand op haar onderarm legde.
Wat deze scène rommelig en inconsequent maakt, is het wisselen van perspectief. We lezen zowel wat de gedachten en gevoelens van Meghan zijn als van Harry. In dit geval gaat het gelukkig over een man en een vrouw, maar je kunt je wellicht voorstellen dat dit in het geval van twee vrouwen of twee mannen een stuk verwarrender zou zijn.
Dit is wat we noemen een perspectiefbreuk. Simpel gezegd houdt dit in dat je meer dan één perspectief per scène, alinea of hoofdstuk gebruikt.
Vermijd dit te allen tijde. Kies één perspectief per scène, alinea of hoofdstuk.
Meervoudig vertelperspectief
Zoals jullie misschien wel weten uit mijn thrillertrilogie Fatale keuzes, Geheugenspel en Blinde wraak ben ik er juist wel een groot voorstander van om het ene hoofdstuk vanuit een bepaald perspectief te schrijven en het volgende hoofdstuk vanuit een ander perspectief.
Bijvoorbeeld omdat je hiermee kunt laten zien dat verschillende personages verschillende sympathieke motieven hebben voor hun (wellicht tegenstrijdige) gedrag.
Meerdere perspectieven maken duidelijk dat waarheid zelden eenduidig is. Ze laten zien dat één gebeurtenis verschillend kan worden ervaren, geïnterpreteerd en herinnerd. Conflicten worden gelaagder, personages menselijker en morele vragen complexer.
Wisselend perspectief werkt het sterkst wanneer het iets toevoegt wat één perspectief niet kan laten zien. Niet om variatie, maar om betekenis. Het zegt iets over hoe jij als schrijver naar de wereld kijkt: dat er ruimte is voor nuance, twijfel en tegenstrijdigheid.
Aan de slag
Dus wat denk je ervan? Ga je een keer proberen om een scène vanuit twee of drie verschillende perspectieven te beschrijven en zo te ervaren wat dit met een verhaal doet?
Wil je meer weten over perspectief? Tijdens mijn online schrijfcursus ‘Creatief schrijven – In 16 weken van Writer’s Block naar Blurb’ gaan we in module 4 aan de slag met verschillende vertelperspectieven, de rol die de protagonist speelt en een andere manier om het perspectief te beïnvloeden, namelijk de setting.
Je leert o.a. met welke voor- en nadelen je rekening moet houden wanneer je kiest tussen twaalf verschillende vertelperspectieven, wat de samenhang is tussen vertelperspectief en verteltoon, en hoe de rol van degene door wiens ogen we het verhaal meemaken invloed kan hebben op de lezer het verhaal in zuigen.
Deel het in de besloten Facebookgroep van BackWords.
